Uut Stro Zet

Honderd jaar strokarton in de Groninger Veenkoloniën


Inhoud:

Vooraf
Turf en stoom
Een keten van fabrieken
Het produktieproces
Coöperatief en speculatief
Stro
Per kiel en per as
De arbeidsman
Sociale strijd
De laatste strobaan


uutstrozet-frontcover
Uut stro zet – Frontcover
uutstrozet-backcover
Uut stro zet – Backcover


Vooraf

”Uut stro zet”, zegt de Groninger als hij een flink karwei heeft verricht.
In de meest letterlijke zin is daarvan in de Groninger Veenkoloniën
zo’n eeuw lang sprake geweest. Tot er in 1979 definitief een eind aan kwam.
Voor de allerlaatste keer werd er toen karton ”uut stro zet”.
De strobaan, die in de fabriek van Free en Co te Oude Pekela voorgoed tot stilstand kwam, bleek niet meer bij de tijd te zijn. In andere fabrieken kwam aan de produktie van karton al geen stro meer te pas. Omzien naar hoe en wat er ”uut stro zet” is, blijft echter zinvol. De Groninger Veenkoloni
ën zijn er als het ware door getekend.
Wie de Pekela’s nadert, ziet als reusachtige wachters de pijpen van de kartonfabrieken
in het gelid staan. Een opmerkelijk industriële aanblik in een agrarische omgeving.
Maar in dit geval horen boer en fabrikant bij elkaar. Net als de kanalen, die ook alles met stro en karton te maken hebben. En wie zich realiseert hoeveel gezinnen hun brood hebben verdiend op boerderij of strokartonfabriek, begrijpt dat hier een hoofdlijn uit de geschiedenis van de Groninger Veenkoloni
ën in het geding is.
Voor het Veenkoloniaal Museum reden te over om hieraan aandacht te besteden.
De feestelijkheden rond het gereed komen van de reconstructie van het Pekelder Diep vormden een goede aanleiding.
En wat lag meer voor de hand dan een tentoonstelling ”uut stro zetten” in het hart van de voormalige strokartonindustrie, Oude Pekela? In een loods van de Britannia kwam
die in september 1985 tot stand. In grote lijnen volgt dit boekje de opzet van de expositie. Een woord van dank is op zijn plaats aan al diegenen, die ons van dienst zijn geweest bij deze terugblik op de strokarton. Met name moeten worden genoemd K.N.P.- Kappa en Bührmann- Tetterode. Zonder steun van beide kartonproducerende bedrijven zou deze uitgave niet zijn verschenen.


Turf en stoom

union
Coöperative Carton- en Papierfabriek ,,UNION”, Oude Pekela

In 1923 was Union best te spreken over de turf, die de heer Takens uit Meeden had geleverd. Zeventien uur stoken en……een praam vol turf was in rook vervlogen.
Uit de afrekening blijkt dat de Union weinig aan het toeval overliet.

Eerst branden……… dan betalen. De consumentenbond zou er vandaag de dag jaloers op zijn. Soms werd eerst een steekproef genomen. Dan werden alleen de monsters verbrand, waarna werd berekend welke prijs moest worden betaald. Van de brandstof van Takens gingen er in een uur tijd twee ton door. Turf had een verschillende kwaliteit en daarom was oppassen voor de klant de boodschap. Maar de strokartonfabrikant was een geroutineerde verbruiker. Bij iedere fabriek lag het “bruine goud” opgehoopt. Zonder turf geen karton. Dankzij het werk van de turfsteker waren de Veenkoloniën, naar Nederlandse begrippen, al vroeg geïndustrialiseerd. Vooral de produktie van strokarton leek op een “echte” industrie. Stoomkracht en mechanisatie beheersten het produktieproces. En anders dan bij de verwerking van aardappelen tot zetmeel, vergde de vestiging van een nieuwe fabriek een fors kapitaal. Bijna alle strokartonfabrieken lagen in de “Oude Veenkoloniën”. Zo wordt het gebied aangeduid waarin de gemeenten Oude en Nieuwe Pekela, Veendam, Muntendam en Hoogezand-Sappemeer liggen. Vooral Oude Pekela groeide uit tot een echt “strokartondorp”. Zoals de naam al aangeeft, is dit deel van het Bourtanger Moor al vroeg aan snee gekomen. De “klassieke” Veenkoloniën zijn alle in de zeventiende eeuw ontstaan. Vooral rond het midden van die eeuw is er sprake van een koortsachtige bedrijvigheid. In betrekkelijk korte tijd veranderde een “wild en woest en ledig” landschap in een cultuurgebied van lintbebouwing langs diepen en wijken. Het steken van turf en het graven van kanalen ging gelijk op. Het één was niet mogelijk zonder het ander. Een naamloos leger van veenarbeiders ging ervoor op de schop en gaf de Veenkoloniën hun karakteristieke aanblik. Weten we weinig over de turfsteker, over de vervener zijn we beter geïnformeerd. Hij profiteerde in de zeventiende eeuw van de heersende hoogconjunctuur. In dubbel opzicht had hij de tijd mee. Doordat zowel landbouw, als handel en nijverheid floreerden, was hij in de gelegenheid te investeren.
En wie goede zaken had gedaan, liet dit graag blijken door de bouw van een stenen huis. Steen- en pannenbakkerijen en kalkovens hadden steeds meer brandstof nodig.
Door de gestegen welvaart en groeiende bevolking was dat met bierbrouwerijen en broodbakkerijen niet anders. De houtkap nam echter zo’n omvang aan, dat ontbossing dreigde. Wat lag meer voor de hand dan het hoogveen-avontuur te wagen? Hoe snel de zeventiende eeuwse ontginningswerkzaamheden ook zijn verlopen, een succesverhaal is
het voor alle verveners niet geworden. Om kapitaal aan te trekken, verenigden zij zich in compagnieën. Vaak bleken deze een onvoldoende risicodekking. Door speculatie gedreven “participanten”
droegen daartoe soms op schaamteloze wijze bij.
En veenontginningen hielden toch al zoveel onzekerheid in! De voortgang van de werkzaamheden en het rendement van de turfwinning waren nauwelijks in de hand te houden. Weersomstandigheden en bodemgesteldheid waren onzekere faktoren.
De Groningse hoogleraar en “turfgeleerde” Martinus Schoockius (1614-1669) was zich daarvan ten zeerste bewust: “Niet zonder reden zeggen de turfgravers gewoonlijk dat de braakliggende venen die de bewerking van een spade nog niet kunnen verdragen lijken op een barende vrouw die, wanneer zij toevallig ziek geworden is door een arts, wanneer die geroepen is, voorzichtig benaderd wordt tijdens het medisch onderzoek, omdat hij ervan uitgaat dat het lichaam door weeën uitgeput en wat betreft weerstand in velerlei opzichten gebroken is.”

venen
braakliggende venen

Verveningsarbeid was onzeker en daarvan konden ook de turfstekers meepraten.
Velen van hen zullen trekarbeider zijn geweest, die in het voorjaar hun kostje in het
veen bij elkaar scharrelden. De zeventiende eeuw kende een bevolkingsoverschot en arbeidslonen waren naar verhouding laag. Daardoor werden de ontginningen wel gestimuleerd, want net als inpolderingen, waren deze erg arbeidsintensief.
”Al wat de wereld vangt, dat valt in onze fuiken”, werd in de Gouden Eeuw vaak van de Hollandse steden gezegd. Het leek of de stad Groningen in haar naaste omgeving hetzelfde in praktijk bracht. De turfwinning had wel zeer speciaal haar aandacht.

turfwinning
Al wat de wereld vangt, dat valt in onze fuiken.

Niet dat zij zelf als vervener optrad! Dat riskante werk liet zij graag aan anderen over.
Maar de rol van grootgrondbezitter speelde zij in de venen met verve. Daarnaast was haar
politiek erop gericht de hoofdkanalen aan te leggen. Op die manier kon zij immense invloed uitoefenen. In haar “conditiën van verhuyringhe” legde zij vervener en landbouwer haar wil op. Verturving, afwatering en het “toemaken tot landbouwgrond” vonden volgens voorschrift plaats. En daar hebben de^Veenkoloni
én van geprofiteerd. De stad keek nu eenmaal verder dan haar neus lang was. En dat legde haar geen windeieren. Om de schrale Veenkoloniale grond vruchtbaarder te maken, was bemesting met Groninger stratendrek verplicht. Hierbij sneed het mes aan twee kanten, want de stad was geen goedkope leverancier van haar eigen “vuylenissen”. Dezelfde uitgekookte politiek werd aan de dag gelegd in haar zeggenschap over de belangrijke vaarwegen. In de Pekela’s en in Sappemeer nam zij de aanleg van het hoofdkanaal van de bestaande compagnieën over. Bij vervener Adriaan Geerts Wildervanck, die als stichter mag gelden van Veendam en Wildervank, gelukte haar dit in mindere mate. Maar toch was haar machtspositie formidabel. Passagegelden, verlaatsgelden en turfaccijns vloeiden in de stadskas en geheel in de geest van het befaamde stapelrecht, zorgde zij ervoor dat de turf in de stad werd verhandeld. Maar hoe ook beoordeeld, de stad was mee verantwoordelijk voor de infrastructuur van de Groninger Veenkoloniën.

Na de hausse van 1650 verliep de vervening in een minder driftig tempo. Eerst na 1750, opnieuw op initiatief van de stad, werd begonnen met het graven van het Stadskanaal. Daarop zouden de Drentse monden aansluiting vinden. Weer werd een geweldig turfgebied ontsloten. Een nieuwe lijn in de verveningen was daarmee aangegeven.
Het werk van de turfsteker lag voortaan in zuidoostelijke richting. De turf voor de strokartonfabrieken zou hier vooral vandaan komen. Dankzij de voortreffelijke verbindingen over het water was de aanvoer geen probleem. Maar de correspondentie tussen de Union en de heer Takens bewijst, dat er in onze eeuw ook dichterbij huis nog turf werd gestoken. De “randveengebieden” kwamen later aan snee dan het “klassieke” kerngebied. De grond nabij de Veensloot onder Meeden waar de turf voor de Union vandaan kwam, was daarvan een voorbeeld. In de Drentse veengebieden had de mechanisatie toen al zijn intrede gedaan. Met de locomobiel verschenen jacobsladders,
pers- en mengmachines op de turfvelden. Stoom speelde zijn rol in de vervening, maar zorgde er bovendien voor, dat de vraag naar turf toenam. Naast brandstof,
was de turf energiebron geworden.

Stoom

Turfhopen mogen dan niet meer op de fabrieksterreinen worden aangetroffen, de stoommachines zijn nog niet geheel verdwenen. Verrassend genoeg bewijst er één zelfs nu nog haar onmisbare diensten. Anno 1985 kan men bij de Karton- en Kartonnagefabriek Free B.V. in Oude Pekela als nergens anders de sfeer proeven, die door de “degelijkheid” van ketel en stoommachine wordt opgeroepen. Een echte ééncilinder Stork kleppen- stoommachine van 500 PK uit 1929 wekt er een deel van de elektriciteit op, waarop Free draait. Maar elders is de stoomtechniek verleden tijd.
In één fabriekscomplex, waaruit het leven is verdwenen, bevinden zich nog twee werkloze stoommachines, namelijk in De Toekomst te Scheemda.
Als ware monumenten van technisch kunnen en vernuft uit het verleden herinneren zij aan de grote betekenis voor de strokartonindustrie van deze formidabele energieverwekkers. Zonder dit soort machines zou er in de Groninger Veenkoloniën niet veel “uut stro zijn gezet”. Overigens was er al een eeuw experimenteren aan vooraf gegaan voor de eerste stoommachines naar de Veenkoloniale strokartonfabrieken werden verscheept. Het begin ligt in het zeventiende eeuwse Engeland. Met een beetje goede wil kan men in Thomas Savery (ca. 1650-1720) de eerste stoompionier zien. Zijn stoompomp kende echter nog geen bewegende delen en leek in dat opzicht niet echt op een stoommachine. Maar gebruikt werd hij wel, al is menig exemplaar geëxplodeerd. Van grotere betekenis was de “atmosferische machine” van Thomas Newcomen (1663-1729).
Deze was in staat mijnpompen aan te drijven. Tientallen Newcomen- machines hebben in de Engelse kolenmijnen gefunctioneerd. Voor de brandstofvoorziening was zijn vinding van grote betekenis. Steenkool had Engeland genoeg, maar de grote diepte, waarop die lag, was een handicap. Nu was die overwonnen. De industriële revolutie was als het ware door Newcomen mogelijk geworden. Want steenkool speelde daarin een kardinale rol.
Aan James Watt komt de eer toe de machine van Newcomen zodanig geperfectioneerd te hebben, dat het rendement sterk verbeterd werd. Tot dan toe was het hoge brandstofverbruik een groot nadeel geweest. Watt wist daarin verbetering te brengen.
Nog belangrijker was, dat hij erin slaagde de toepasbaarheid van de stoommachine sterk te vergroten. Dankzij hem kon de stoommachine praktisch overal worden benut voor het opwekken van mechanische energie. De trage industrialisatie in ons land valt mede af te
lezen uit het aantal stoommachines. Het duurde tientallen jaren voor hier “alles met stoom ging”. Rond 1870 begon er vaart in te komen. Het horizontaal of liggende type stoommachine was toen inmiddels tot ontwikkeling gekomen. Een groot voordeel daarvan was, dat men nu veel gemakkelijker bij de onderdelen kon komen. Onderhoud was beter mogelijk. Verschillende verbeteringen maakten de machines zuiniger en effici
ënter. De strokartonindustrie profiteerde ervan. Deze horizontale zuigerstoommachine zorgde voor het drijfwerk en de opwekking van electriciteit.

Mijn vader was acht uur op de fabriek en als hij om twee uur begon, moest ik hem om zes uur altijd nog twee liter thee brengen. Het was erg heet voor die vuren. Ze kwamen met de zoutstrepen op hun overhemd thuis.

(F. Meis, arbeider/vakbondsman)

Stoom bracht het raderwerk in beweging en werd op diverse plaatsen in het produktieproces benut, onder andere in de droogcilinders. En wat had dat vóór die tijd
al niet voor problemen gegeven! Van de fabriek Nieuweschans is bekend, dat het natte karton vel voor vel buiten de fabriek in de zon te drogen werd gelegd. Als wasgoed lag het op de bleek of hing het aan reusachtige waslijnen. Bij een naderende regenbui moest het snel naar binnen worden gebracht, ’s Nachts en bij nat weer werd het in grote verwarmde schuren gedroogd. Vóór de invoering van de stoommachine was ook de kartonproduktie grotendeels handwerk. Het stro werd in vaten tot rotting gebracht en vervolgens met de hand gemalen. Meer dan tien ton per week werd niet gehaald.

Toen de stoommachine haar vitale rol in de strokartonindustrie begon te spelen, betekende verdere invoering ervan een toenemende vraag naar stoomketels en stoommachines. Leveranciers als Landeweer in Martenshoek en Ten Horn in Veendam kregen een markt vlak bij huis. Zij bleven niet achter bij de aanhoudende vraag naar meer en beter. Tot aan de Tweede Wereldoorlog is er constant gewerkt aan verbeteringen in het systeem. Kwaliteitseisen werden steeds nadrukkelijker gesteld. De leveranciers waren zich daarvan bewust. Het personeel, dat de machines moest bedienen niet minder.

machinekamer
Een blik in de machinekamer

Een blik in de machinekamer van ’Karton- en Kartonnagefabriek Free b.v.’ te Oude Pekela, waar anno 1985 een Stork kleppen- stoommachine van 500p.k. uit 1929 dit bedrijf nog steeds voor ziet in een deel van zijn energiebehoefte.

Toen mijn vader voor de oorlog op de fabriek was, kwamen er ingenieurs om hem het stoken te leren. Toen kon je al een diploma halen voor stoker.
Er werd een cursus gegeven en dan werd je rijksgediplomeerd.
Je moest aantonen wie met de minste kolen de meeste hitte kon produceren.

(F. Meis, arbeider/vakbondsman)