Voorwoord
Dit boekje is een bundeling van verhalen die eerder in de Winschoter Courant /
Dagblad De Noord Ooster zijn verschenen.
Ze zijn hier en daar iets aangepast, maar over het algemeen zijn ze dezelfde:
de beschrijving van ..nu” geldt dus de tijd van ..dan”, dat is de periode 1982-1984.
Een verandering is er wel wat het aantal foto’s betreft: dat is flink uitgebreid.
Het is de bedoeling, dat hierna soortgelijke werkjes zullen verschijnen, met steeds een aantal dorpen en streken die bij elkaar in de buurt liggen.
Ten slotte: het initiatief is niet uitgegaan van ons. noch van de uitgever.
Het waren de lezers van de verhalen die de stoot er toe hebben gegeven.
Deel 1 inhoud:
Veele
Veelerveen
Vriescheloo
Oudeschans
De Lethe
Wedde
Wedderveer
Holte
Veele
toen…..

De Veeler Sluis omstreeks 1920, met links de „grode bedounen” en
meer vooraan een scheepsjagerspaard…
…en nu

…en de Rolin-brug nu.

Een behuisinge de Luchtenborgh genaemt
..Veele” is waarschijnlijk afgeleid van ..vaal” , zoals de Veluwe de Vale Ouwe was.
Maar zeker is het niet. Ook niet precies te zeggen is. wanneer het plaatsje is ontstaan.
Honderden jaren geleden, in ieder geval, want uit een akte van 1655 blijkt, dat toen al
ene Jan Wubbes en Gebbe Eeffsinck ..seecker acker landt geleegen op Veeler Wester
Essche genaempt de Cornes bargen” konden verkopen. En vrij zeker is ook. dat Veele
reeds in de zeventiende eeuw 14 erfplaatsen telde (1 ,,arve” was vier mollen waers
groot, terwijl de historie geen duidelijkheid te bieden heeft over hoe groot die mollen
op hun beurt waren; ..waer” betekende ondertussen zoiets als boerenaandeel).
Tussen de namen van de erfplaatsgenoten vinden we enkele die in of in de buurt van
Veele nog best bekend zijn, zoals Jolingh, Tammes en Luring. Minder van Veele
klinkt ..Piccart”. Die kocht in 1690 een ..behuisinge de Luchtenborgh genaemt,
strekkende met tuine. geboomte en heijdeveldt van de A tot an Koerts Campe,
ombtrent Veele geleegen”. De boerderij van de familie Trenning, die bij de bevrijding
in 1945 afbrandde, stond op die plek en heette inderdaad vanouds de Luchtenborg.

Ol Graitje passeert de brug in één van de laatste jaren voorde oorlog.
Links het complex waarin toen caféhouder Pieter Feiken, kruidenier
Johannus Stötefalk en bakker Frits Klencke zaten. Daarachter: slagerij Wubbe Klok.
De bewering dat het nog steeds om hetzelfde gebouw ging lijkt haast te gedurfd.
Maar stokoud was die boerderij wel. dat is buiten kijf, en van een nieuwe bebouwing in de
tussengelegen periode is geen gegeven voorhanden.
De kern van Veele lag oorspronkelijk in de buurt van de Veelerweg
(die, waar Roel van Duyn aan gewoond heeft) en de Oeleweg – de grapjas die voor de omloop in Roeleweg heeft gezorgd was niet hij.

De Krabbenbrug in 1926. Het huidige gezicht dateert van 1954.
Twee brinken waren er, die niet meer terug te vinden zijn. Later, toen het Mussel A-Kanaal gegraven was (in 1912 werd Veele gepasseerd) werd de omgeving van de sluis meer het centrum. In die tijd kwam Veele een beetje ,,op de kloeten”. Schepen kwamen en gingen. O1 Graitje ging rijden, de bedrijvigheid steeg. Zo ook het aantal huizen. Met name richting Wedde vond een (boerderijen-)uitbreiding plaats. Daar waar het gemeenschappelijk weide- (en heide-) gebied was. de Veeler Marke. Een vrij uitgestrekt gebied eigenlijk is Veele. In het noorden strekkend tot aan de Krabbenbrug, in het zuiden tot aan Vlagtwedde. in het westen tot aan de Mussel A (dus ook de Scheferweg. men spreke van ..Schaiverd”, omvattend) en in het oosten een eind de Veeler Vennen in. Het was na 1904 ook de school in de Vennen (Veelerveen) waar de kinderen die in ..Veele-Noord” woonden naar toe moesten. De rest ging naar Vlagtwedde. Tot in 1912, toen de christelijke school in Vlagtwedde haar poorten opende. Daarmee was de keus groter. En christelijk waren de meesten wel. Recht in de (hervormde) leer. Rijen kerkgangers begaven zich des zondags via het kerkpad naar Vlagtwedde en nog steeds is die kerkgang lang niet uitgestorven. De Veeler die 20jaar als wethouder de gemeente Vlagtwedde diende deed dat dan ook namens de CHU. Geert Buirs, 87 jaar inmiddels, en ook oud-boerrichter. Het Veeler Boerschap is al een goede honderd jaar oud, al is het nu sinds een jaar of dertig de Vereniging van Landeigenaren. Die waren er, landeigenaren, vooral vroeger. De Veeler boeren hadden grond tot in het Rhederveld. Trenning, Tammes. Eefting, Velema. dat zijn zo een paar namen. Het meeste ter plekke echter had iemand die nu juist niet in Veele woonde, Karskens van Onstwedderhöfte. De voor de gemeenschappelijke belangen aangewezen boerrichter, ieder jaar een ander, is er niet meer.
Maar nog steeds worden bepaalde zaken centraal geregeld.
De verpachting van het jachtveld bijvoorbeeld, een zaak van JarkeTammesen vóór allen.
Hij. Michel Kuper en Brune Dijkhuizen vormen nu het boerenbestuur.
De oorlog veranderde veel in Veele
De nazi’s stonden er bij te applaudisseren toen hij weggevoerd werd:
Moossie Nieveen, „porre” vanwege zijn geringe afmetingen en hoofd van het
enige joodse gezin dat Veele telde. Hij kwam niet terug. Zijn vrouw Jantje ook niet,
en hetzelfde lot trof zijn bij de Oosterbrug in Vlagtwedde wonende zoon Sam,
diens vrouw, en zijn dochters Mannie en Fokkie.
Moossie Nieveen en Geesje Wijnholds-Mein
Vanuit het kamp Westerbork stuurde Moossie nog een brief aan de familie Stedema.
Die woonde op de oude stee van ..blikken domie” (omdat hij een vis uit het water kon
praten) Wijnholds en Geesje Wijnholds – Mein, schrijfster van onder meer ..Aan de
waaln van ’t O1 Daip” en „Hille Marie” . De Stedema’s-de „knuppel” van toen Jans is
nu voorzitter van Plaatselijk Belang – stuurden een brood terug. Goed bedoeld, maar
als het al is aangekomen heeft het Moossie slechts tijdelijk kunnen helpen.
Moossie en familieleden waren niet de eerste oorlogsslachtoffers, want al in mei 1940
was Willem Brouwer om het leven gekomen, en ze zouden niet de laatste blijven. Toen
op vrijdag de dertiende april de kruitdampen van de vorige (bevrijdings)dag waren
opgetrokken kon worden vastgesteld dat er „aan de goede kant” in ieder geval twee
doden meer te betreuren waren. Philippe Rolin (21). commandant van de Belgische
parachutisten-eenheid die voor het ontzet zorgde, en een baby van Geert van Dijk,
wonend in Vlagtw edde. Diens vrouw’ w as in Veele op bezoek geweest en was bezig aan
de terugtocht, het kind op de arm. Ze merkte eerst niet eens dat het getroffen was.
Later overleden in een ziekenhuisbed nog twee van de Belgen, de ook 21 -jarige Jean
Breuer en de pas 18 jaar oude Etienne Hazard. Inwoonster Jantje Zijlstra werd door
een kogel in de rug getroffen. Pas 37 jaar later kon het projectiel worden verwijderd.
De brug van de Veeler Sluis werd terstond door de Belgen omgedoopt in Rolin Brug.
Hij is zo blijven heten, ook nu hij een stevige gedaanteverwisseling heeft ondergaan.
Voor de gevallenen werd bij de sluis rondom welke plek zich de slag afspeelde, een
monument opgericht. Nog ieder jaar komen Belgen naar Veele om mede te herdenken.
Krabbenbrug
De Krabbenbrug zou geen Krabbenbrug zijn geweest als één van de beruchte
Addinga’s (zie verder: Wedde) zijn zin had gekregen. Die zou er als eerste te
paard over, nadat de brug met boerengeld gebouwd was. Dat werd boer
Krabbe te gortig. Hij schoot voor Addinga langs en kaapte hem de eer af.
Wonder boven wonder hield de burchtheer van Wedde zich niet aan het oude
gebruik dat ieder die minder buigzaam was dan een knipmes een kopje
kleiner werd gemaakt. Krabbe bleef leven; onsterfelijk was hij toch al.
Wel kostte de drieste handelwijze hem een hoge boete.

Philippe Rolin, gesneuveld in 1945. De brug zou zijn naam krijgen.
Ook dit jaar waren ze er weer. Een van hen onthulde daarbij dat zich op die zonnige
12e april 1945 een Duitse soldaat verhing in het lijkenhuisje van het Veeler kerkhof.
Het aantal verdere Duitse slachtoffers bedroeg 10. Des zondags, drie dagen later,
lagen of dreven ze er nog. Op dat moment waren ze niet belangrijk.

De boerderij van Dijkmeijer, bij de bevrijding in vlammen opgegaan.
Veertien woningen en nog een paar schuren gingen in vlammen op. Naast de boerderij
van Trenning was er nog een zeer antieke bij: die van Dijkmeijer.
Een vertegenwoordiger van het Westerwoldse boerenhuis, fraai typisch, zal dat wel in landbouwjargon heten. Er is nog sprake geweest van overplaatsing naar het openluchtmuseum van Arnhem, maar dat ging uiteindelijk niet door.
Ook in het geweld sneuvelde de sluiswachterswoning van oud-zeekapitein Struik.
En de brug zelf, die voor de tweede keer deze oorlog werd opgeblazen.

De brug met de weg daarover richting Wedde.
Rechts de sluiswachterswoning van oud-zeekapitein Struik.
Mollevellen
Moossie Nieveen had de gewoonte op oudjaarsdag een advertentie in de krant te
zetten, waarin hij zichzelf op rijm aanbeval en de zegen afsmeekte over zijn
begunstigers. Dat waren er nogal wat. want Moossie was geen kniesoor in de beoordeling van de waar. Hij kon ,.alles broeken”. Tot op zijn ziekbed, want zelfs in de sponde heeft hij het gepresteerd hem aangeboden duiven maar vast de nek om te draaien.
Eén van de jaarlijkse rijmsels:
Moos sjouwt in Veele met een zak op de rug
En Sant woont bij de Oosterbrug.
Moos handelt in kalveren, vodden en vellen
En Sam doet meer in autostellen.
Je krijgt ervoor de hoogste waard,
Met de wens erbij: veel zegen op aard.
Inwoners
Veele heeft wat de bebouwde kom betreft 164 inwoners. Met de buitengebieden mee 260. Dat is ongeveer hetzelfde aantal als in het begin van de eeuw. Maar in de jaren voor de oorlog waren er veel meer. De volkstelling van 1930 kwam tot 369.
Die vellen waren mollevellen. De dragers ervan waren ruim voorhanden, getuige een
krantebericht van 22 januari 1930, waarin sprake is van twee Friesche vangers,met
hondjes natuurlijk, die in 2 dagen tijds 438 vellen bemachtigden. Of Moossie met hen
gehandeld heeft is niet bekend, maar een prima afnemer was het nietige mannetje
zeker. Gevolg van zijn negotie was wel, dat het in en om zijn huis altijd erbarmelijk stonk.

Kijkje over hel Mussel A-kanaal, in westelijke richting, anno 1929.
Het turfschip rechts is van Feiken. De loods links is van het waterschap.
Erger dan nu, al zijn de varkens van de thans daar wonende Warntjes ook niet gewend toilet-spray te gebruiken. Maar aan stank zijn ze gewend in Veele.
Het Mussel A-Kanaal. ooit de plaatselijke slagader, valt nu hoofdzakelijk in negatieve zin op, vooral in campagne-tijd. En de lucht van varkens is er wel héél gewoon:
het vele voorkomen van die beesten leverde zelfs de weinig verheffende bijnaam „Zwienekeudelveele” op.
Noaber schappen
Veele bestond vroeger uit drie „noaberschappen De leden hielpen elkaar op
velerlei wijze. Het best kwam dat wellicht tot uiting wanneer iemand was
overleden. Leed aanzeggen, afleggen, kistleggen: dat waren dingen die de
buren behoorden te doen. Op de dag van de begrafenis werd er een pot rijst
gekookt, later smeerde men „stoete mit schinke”. Ieder had een taak.
Het paard dat de lijkwagen moest trekken diende achter het huis van de
overledene vandaan te komen en bovendien in genoegzame mate zwart te zijn.
En dan was er nog iets dat nou juist niet gedaan moest worden: zolang de
overledene thuis lag was schrobben en dweilen er strikt tahoe.
Geselberg
Gaande van Wedde naar Veele kan de passant bij de Krabbenbrug, naar
rechts kijkend, op enkele honderden nieters afstand de Geselberg ontwaren,
inderdaad iets van een hoogte, met bomen begroeid. Op deze „Giezelbaarg”
(„Galgenberg” is een minder gebezigde naam) werden tot 1803 de vonnissen
van het Crimineel Gerichte, bestaande uit de drost van Wedde,de richters te
Vlagtwedde en Bellingwolde, en twee assessoren, bijzitters dus, ten uitvoer
gebracht. Velen werden hier gemarteld en gebrandmerkt en het was ook een
plaats waar doodvonnissen werden voltrokken. Tussen de burcht in Wedde
en de Geselberg zou een onderaardse gang (hebben) bestaan.
Wedder Swarts kocht het terrein toen deze eeuw nog niet zo oud was. Hij
wilde het egaliseren. Nauwelijks aan het werk stootte hij op twee skeletten,
waarvan één een ketting om de hals had met een ,,stikke” eraan.
Oud- Veeler Klaas Huls stond erbij en keek ernaar.
Drukte
Eertijds moet het een bedrijvigheid van belang geweest zijn. daar. In mei 1914 werden
de eerste kunstmestschepen er geschut; er zouden nog vele volgen. De Noord Nederlandsche Kunstmesthandel had er een vestiging, en Hero Tammes-Buirs had er
ook kunstmestloodsen staan. Er lagen dikwijls veel schepen in het haventje, niet in de
laatste plaats vanwege het feit dat caféhouder (én commissionair, én veilingmeester,
én zoiets van NNK-conciërge) Jan Bentum ook een scheepsbevrachtingskantoor had.
Gevolg was dat een schipper wel eens een dag langer bleef liggen. En daardoor ook
kreeg je dat er des winters wel eens een stuk of 8.9 schepen aangemeerd waren; anders
dan bijvoorbeeld bij de Vrieschelooster Sluis I of de Vlagtwedder Sluis.

Woning en smederij van Engelke Huls, die zich in 1922 als boerensmid in Veele vestigde. V.l.n.r. Geert Huls, Froukje Meendering, Berend Trenning, Harm Meendering,
Engelke Huls, Remko Rotgers en Tido Huls. Berend Wakker heeft nu op deze
plaats een loonbedrijf.
De bloeitijd van Veele lag misschien in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog.
Zeventien middenstanders waren er toen te tellen. Nu is er nog één enkele winkel: die van
bakker Leta. Nanno Zwaneveld eerder, daar in 1908 gekomen. Bekende stoetjebakker
was ook Klencke, bij velen meer bekend als bakker Frits.
Gek op „vraauwlu en ’n borreltje”; hij kreeg alleen het laatste. En dan was er (nog steeds onder andere) bakker Hidding. de .,vlaigende bakker”, vanwege de vaart die hij met zijn honden kon zetten. Klencke zat in de „grode bedounen” bij de sluis, een complex waarin 3 middenstanders een plek konden vinden, markant punt in het dorp. Het is er niet meer, nog niet zo lang geleden afgebrand toen Frits Wester er een café dreef.
Fen stukje van het vele dat ging.

1911: hef kanaal wordt aangelegd. Door de duiker moet later de Ruiten A komen te stromen. Boven v.l.n.r. Menno Hilverts, Bernhard Derks (waarschijnlijk), Willem Schutte, Leendert Kruizinga, Jan Derks. Tweede rij: Teelko Looden, Klaas Boskers, Aike Kruize,
Harmannus Volders, Hendrik Drewes, Klaas Huls.
Derde rij: waterschapsopzichter Pastoor, Zijlstra (ook opzichter), onderwijzer Waterbolk.
Onder rechts: Aiko Pastoor, Eitje Godlieb, Fokko Raatjes, Teelko Looden.
Helemaal onder: Dientje Snuis, Grietje Kuiper, Hindert je Huls, Linda Pastoor en
Grietje Pastoor. Kinderen van de Vennerschool, dus ook van Veelerveen.

Zelfde tijd, ongeveer dezelfde plek.
Excursiedeelnemers en -sters daar waar later de schepen geschut zullen worden.
Buurtvereniging
Maar de na-oorlogse tijd bracht toch ook nieuwe, en goede dingen. Verharde wegen
bijvoorbeeld, in de Vennen, naar Wessinghuizen toe en door de ..Schaiverd”, al
moesten de inwoners daarvan wel tot in de jaren ’60 wachten.

Kinderen van de Vennerschool (dus ook uit Veelerveen) in 1905.
Boven v.l.n.r.: juffrouw Oomkes, Geert Meijer, Freerk Dijkmeijer, Dedo Gelling, Brune Buirs, Geert Buirs, Roelof Kuiper, Tammo Sanders, Geert Huls, meester Waterbolk.
Tweede rij: Trientje Huls, Wendelke Huls, Mina Kluit er, Rieke Looden, Fi jn je Gruis,
Heika Gruis, Grietje Gruis, Aaltje Lohof, Hillegien Kruize.
Derde rij: Hendrik Gruis, Klaas Looden, Teelko Looden, Jan Looden, Klaas Huls,
Geert Oosterveld, Tido Huls, Wubbe Sanders, Johannus Lohof.
Vierde rij: Jantje Kluiter (de tweede: de beide kleine kinderen naast haar zijn waarschijnlijk een neefje en een nichtje), Harmanna Sanders, Aike Sanders, Zwaantje Kruize, Jan Kruize, Aike Kruize, Jan Oosterveld, Berend Looden.
Een buurtvereniging kwam er ook. die na verloop van jaren overging in een Vereniging voor Plaatselijk Belang. Buurtfeest één keer per jaar. steeds in de buurt van 12 april, en dat nog altijd, al is de Veeler lokatie van eerder ingeruild voor het café-onderkomen in Vlagtwedde. Een handicap eigenlijk, het feit dat Veele onder de rook, althans onder de klokslag, van Vlagtwedde ligt. Daardoor zijn eigen verenigingen zelden goed van de grond
gekomen. Alhoewel, het toneel bloeide. Bloeit nog, want tot in Klazienaveen brengen
de Veelers stukken als Willem Wipkes leert zaklopen”.
Door die ligging ook blijkt er maar moeilijk een buurthuis te kunnen komen.
Namen
Eén van de inwoonsters van de Schaiverd is Albertje Wilts, geboren Kruize.
Twee generaties geleden woonde in hetzelfde huis Albertje Kruize, geboren
Wilts. Grootmoeder en kleindochter. Het kan verkeren.

1934: de weg door de Vennen wordt door werklozen onderhanden genomen.

Heel oud Veele, op de plaat gezet door Vlagtwedder fotograaf Geert Teis.
Op de foto de woningen van Boelems en Brugge (klompenmaker).
Samen zoiets bekostigen zou een mogelijkheid zijn, maar toen dat werd geopperd bleek er geen meerderheid onder de bevolking voor te vinden te zijn. Een plek voor het dorpshuis hebben ze al wel: op een stuk grond tussen het voormalige café Tammes
(„De Toekomst”, bouwer was IJdens uit Bourtange en Henk Tammes doet er nu in vlees)
en de noodwoning die verrees op de plek van de Luchtenborg hebben ze van Plaatselijk Belang een optie. De vele wensen die er bij de bevolking leven (woningbouw is er één van) zijn op een soort van hoorzitting met burgemeester Roscam Abbing zo’n jaar geleden naar voren gebracht, maar tot op heden zijn het wensen gebleven.

Dorpsgezicht met café Tammes, gebouwd door IJdens.
,,De Toekomst”, nu verleden tijd.

„Melkrit” met de hondekar in de jaren 20.
Op de foto Hillechien en Zwaant je Kruize.
Wat zeker nog vermeldenswaard is. is de Veeler (kwartaal-)krant. „Rondom de Rolinbrug”.
Los staand van Plaatselijk Belang, al zit Meta Hazelhoff van het blad nu dan ook in het bestuur. Niet alleen schrijven doen ze. de redactieleden.
Ze organiseren ook dingen, zoals puzzeltochten. te voet en te fiets.
Start en finish in de schuur van Brugge en een gezellig samenzijn met beet en borrel achteraf. Daar redden ze zich wel mee. al is er dan ook geen café meer te bekennen.
Want als zoveel: ook „De Toekomst” is immers verleden tijd geworden.
Word vervolgd…..




